Makroiqtisodiy tadqiqot
O‘zbekiston o‘sishi kontekstda: 147 milliard dollarlik iqtisodiyot dunyo fonida qanday ko‘rinadi
Real YaIM o‘sishi, ko‘lam, investitsiyalar va xorijiy kapital oqimi: O‘zbekistonni 186 ta iqtisodiyot va yaqin qo‘shnilar bilan solishtirish — Jahon banki 2025-yilgacha bo‘lgan ma’lumotlari asosida.
Global Smart Investment tadqiqotiE’lon qilingan Yangilangan 8 daqiqalik o‘qish
Asosiy xulosalar
- 2017–2025-yillarda O‘zbekistonning real YaIM o‘rtacha yiliga 6,0% ga o‘sdi. Aholisi 30 milliondan ortiq bo‘lgan 48 ta iqtisodiyot orasida faqat Efiopiya va Vetnam tezroq o‘sdi.
- Nominal YaIM 2025-yilda 147 milliard dollarga yetdi — 2017-yildagidan taxminan ikki baravar ko‘p. Aholi jon boshiga daromad (3 968 dollar) hali ham Vetnamnikining 78 foizi va Qozog‘istonnikining 27 foizini tashkil etadi — yetib olish (konvergensiya) dalili ham shundan kelib chiqadi.
- Investitsiyalar YaIMning taxminan uchdan bir qismini tashkil etadi, to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarning sof oqimi esa 2025-yilda o‘n yillik cho‘qqiga — 4,5 milliard dollarga (YaIMning 3,0 foizi) yetdi.
- Xuddi shu ma’lumotlar cheklovlarni ham ko‘rsatadi: inflyatsiya 9 foizga yaqin, mehnat muhojirlarining pul o‘tkazmalari YaIMning 14 foizi, eksport esa YaIMning atigi 22 foizi.
Rivojlanayotgan va yangi paydo bo‘layotgan bozorlarni solishtiradigan investorlar odatda bitta ko‘rsatkichdan boshlaydi — iqtisodiyot qanchalik tez o‘sayotgani. Bu mantiqiy boshlang‘ich nuqta, lekin to‘xtash uchun yomon joy. O‘sish sur’ati bozor hajmi, kirish narxi, o‘sishning qanday moliyalashtirilgani va uni nima to‘xtatishi mumkinligi haqida hech narsa demaydi.
Ushbu maqolada nuqtai nazarni kengaytiramiz. Jahon bankining 2025-yilgacha bo‘lgan ma’lumotlari asosida O‘zbekistonni 186 ta iqtisodiyot va bir nechta yaqin qo‘shni bilan o‘sish, ko‘lam, investitsiyalar va xorijiy kapital bo‘yicha solishtiramiz, so‘ng xuddi shu ma’lumotlar cheklovlar haqida nima deyishini ko‘rib chiqamiz. Maqsad — sarlavha emas, o‘lchangan, aniq tasvir.
Qayta sozlash, so‘ng yuguruvchi o‘sish: so‘nggi to‘qqiz yil dinamikasi
O‘zbekistonning zamonaviy o‘sish tarixi burilish nuqtasidan boshlanadi. 2017-yil sentabrida hokimiyat almashuv kursini liberallashtirdi va rasmiy hamda bozor kurslari bir-biridan keskin uzoqlashgan tizimga chek qo‘ydi. Aynan shu sababli islohotlarning dastlabki yillarida iqtisodiyotning dollardagi bahosi kamaydi, real ishlab chiqarish esa o‘sishda davom etdi.
| 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Real YaIM o‘sishi, % | 6,7 | 4,7 | 5,7 | 6,8 | 1,6 | 8,2 | 6,1 | 6,3 | 6,7 | 7,7 |
| YaIM, joriy narxlarda, mlrd dollar | 97,9 | 72,3 | 61,3 | 70,2 | 70,1 | 81,2 | 94,3 | 107,5 | 121,4 | 147,0 |
| Jon boshiga YaIM, dollar | 3 128 | 2 271 | 1 894 | 2 129 | 2 088 | 2 370 | 2 699 | 3 016 | 3 337 | 3 968 |
Faqat birinchi qatorni o‘qisangiz, manzara barqaror: o‘sish 4,7% dan faqat bir yilda — 2020-yilda, pandemiya uni 1,6% gacha tushirganida — pasaydi, so‘ng darhol 8,2% gacha tiklandi. Ikkinchi va uchinchi qatorlar qayta sozlashni ko‘rsatadi. Dollardagi YaIM 2018-yilda eng quyi nuqtaga tushdi va o‘shandan beri 2,4 baravar o‘sdi; jon boshiga YaIM (3 968 dollar) 2018-yil darajasidan taxminan 2,1 baravar yuqori. 2025-yilda iqtisodiyot dollarda 2017-yildagidan taxminan ikki baravar katta edi.
Amaliy xulosa: O‘zbekiston bo‘yicha uzoq dollar qatorlari bilan ehtiyot bo‘lish kerak. 2017-yildan oldin boshlanadigan har qanday qator ikki xil valyuta rejimini aralashtiradi.
O‘zbekiston jahon miqyosida qanday o‘rinda
Mamlakatlar o‘sishini solishtirish uchun ma’lumotlari to‘liq bo‘lgan har bir iqtisodiyot bo‘yicha 2017–2025-yillardagi real YaIMning murakkab yillik o‘sish sur’atini hisobladik. Shu «xom» ko‘rsatkich bo‘yicha O‘zbekiston 186 tadan 13-o‘rinda. Biroq filtrlanmagan ro‘yxatning yuqorisini kichik yoki xomashyoga tayangan iqtisodiyotlar egallaydi: masalan, Gayana neft qazib olish boshlangani sababli yiliga 24,9% bilan ro‘yxat boshida. Foydaliroq filtr — aholi: tez o‘sayotgan va katta iqtisodiyot chuqurroq bozor taklif qiladi.
| Aholisi … dan ortiq iqtisodiyotlar | O‘zbekiston o‘rni | Tanlanma hajmi |
|---|---|---|
| 10 million | 8-o‘rin | 88 |
| 20 million | 4-o‘rin | 60 |
| 30 million | 3-o‘rin | 48 |
Tanlanmadagi daromadi o‘rtachadan past 46 ta iqtisodiyot orasida O‘zbekiston Tojikiston, Benin va Gvineyadan keyin to‘rtinchi o‘rinda.
Manba: Jahon banki, Jahon taraqqiyoti ko‘rsatkichlari; GSI hisob-kitoblari.
Ikki jihat e’tiborga loyiq. Birinchidan, natija bitta kuchli yilni emas, barqarorlikni aks ettiradi. 2025-yildagi 7,7% lik o‘sishning o‘zi aholisi 10 milliondan ortiq 88 ta iqtisodiyot orasida yettinchi o‘rinni egallagan bo‘lardi, ammo 2017–2025-yillar ko‘rsatkichi pandemiya yilini va o‘tish davrining o‘zini ham o‘z ichiga oladi. Ikkinchidan, reytingda unga eng yaqin turgan iqtisodiyotlar — Vetnam, Bangladesh va Hindiston: eksportga yoki ichki talabga tayangan yirik, yosh bozorlar. Eng yaqin mintaqaviy qo‘shni Qozog‘iston xuddi shu davrda taxminan 3,8% ga o‘sdi.
Ko‘lam va kirish narxi
O‘sish investitsiya asosining faqat yarmi; ikkinchi yarmi — iqtisodiyot nimadan o‘sayotgani.
| YaIM 2025, mlrd dollar | Jon boshiga YaIM, dollar | Aholi 2025, mln | O‘rtacha real o‘sish 2017–25, % | |
|---|---|---|---|---|
| O‘zbekiston | 147 | 3 968 | 37,1 | 6,0 |
| Qozog‘iston | 306 | 14 692 | 20,8 | 3,8 |
| Qirg‘iziston | 23 | 3 081 | 7,3 | 5,6 |
| Tojikiston | 18 | 1 637 | 10,8 | 7,7 |
| Vetnam | 515 | 5 066 | 101,6 | 6,2 |
| Turkiya | 1 597 | 18 599 | 85,9 | 4,8 |
| Polsha | 1 035 | 28 420 | 36,4 | 3,6 |
Manba: Jahon banki, Jahon taraqqiyoti ko‘rsatkichlari. Jahon bankining o‘zi mamlakat sahifasida keltirgan O‘zbekiston aholisining 2026-yil o‘rtasidagi bahosi — 38,5 million; jadvaldagi qator undan orqada.
O‘zbekiston Markaziy Osiyoda hajmi bo‘yicha ikkinchi iqtisodiyot, lekin aholi bo‘yicha ancha katta bozor: Qozog‘istonga qaraganda taxminan 1,8 baravar ko‘p odam yashaydi. Jon boshiga daromad Vetnamnikining 78 foizi va Qozog‘istonnikining 27 foizini tashkil etadi. Xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha u taxminan 13 600 dollar — nominal ko‘rsatkichdan uch baravardan ko‘p. Bu mehnat, yer va ko‘plab xizmatlar narxi dollar bilan solishtirish ko‘rsatganidan ancha past ekanini eslatadi.
Yosh tarkibi bu fikrni kuchaytiradi: aholining 31 foizi 15 yoshgacha va atigi 6 foizi 65 yoshdan katta, dunyoda esa bu ko‘rsatkichlar 24 va 10 foiz. Bunday demografik «oyna» o‘sishni kafolatlamaydi, ammo kelgusi ikki o‘n yilda ham ishchi kuchi taklifini, ham ichki talabni qo‘llab-quvvatlaydi.
O‘sish nimadan kelayapti
Investitsiyalar. Yalpi kapital shakllanishi 2025-yilda YaIMning 33,3 foizini tashkil etdi (2024-yilda — 39,0 foiz), bu jahon o‘rtachasi 26,3 foizdan ancha yuqori, shuningdek Vetnam (30,8), Turkiya (31,7) va Qozog‘iston (27,2) ko‘rsatkichlaridan yuqori. Faqat Hindiston (34,6) bilan solishtirish mumkin. Yuqori investitsiyalar barqaror o‘sishning eng to‘g‘ridan-to‘g‘ri izohi, ma’lumotlar esa u saqlanib turganini ko‘rsatadi.
O‘zgarayotgan tuzilma. Qishloq xo‘jaligining ulushi 2016-yildagi YaIMning 25,7 foizidan 2025-yilda 16,6 foizgacha kamaydi. Qayta ishlash sanoati endi 20,8 foizni tashkil etadi — jahon o‘rtachasi 14,9 foiz va Hindistondagi 13,5 foizdan yuqori, lekin Vetnamdagi 24,5 foizdan past. Xizmatlar 46,5 foizni tashkil etadi.
Xorijiy kapital. To‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarning sof oqimi 2025-yilda 4,5 milliard dollarga yetdi — so‘nggi o‘n yilning eng yuqori ko‘rsatkichi, YaIMning 3,0 foizi.
| 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| TXI sof oqimi, mlrd dollar | 1,7 | 1,8 | 0,6 | 2,3 | 1,7 | 2,3 | 2,7 | 2,2 | 2,9 | 4,5 |
YaIM ulushida 3,0 foiz Vetnamdagi 4,3, Polshadagi 2,0, Hindistondagi 1,0 va Turkiyadagi 0,8 foiz bilan solishtiriladi; Qozog‘istonda 2025-yilda kichik sof chiqib ketish qayd etilgan. Bular to‘lov balansi ma’lumotlari. O‘zbekiston rasmiy statistikasi kreditlar va kafolatlangan qarzlarni o‘z ichiga olgan ancha yirik «xorijiy investitsiyalar» agregatini ham e’lon qiladi, shuning uchun matbuotdagi raqamlar yuqoridagi jadval bilan taqqoslanmaydi.
Savdo. Eksport YaIMning atigi 22 foizini tashkil etadi — Vetnamda 98, Turkiyada 25 foiz, umumiy savdo esa YaIMning 57 foizi. Past eksport zichligi katta ichki bozorning ikkinchi tomoni, ayni paytda bu zaxira: eksportga yo‘naltirilgan mamlakatlardan farq katta.
Xuddi shu ma’lumotlar cheklovlar haqida nima deydi
Muvozanatli o‘qish teskari yo‘nalishdagi ko‘rsatkichlarni ham o‘z ichiga olishi kerak.
- Inflyatsiya. 2025-yilda iste’mol narxlari o‘rtacha 8,8% ga oshdi — 2018-yildagi 17,5% dan past, lekin jahon ko‘rsatkichidan (3,0%) deyarli uch baravar yuqori. Markaziy bank 2026-yil avgustida yillik inflyatsiyani 6,2% deb qayd etdi, asosiy stavkani 14% da saqlamoqda va 2027-yil oxiriga 5% ni maqsad qilgan.
- Pul o‘tkazmalari. Chet elda ishlayotgan fuqarolar yuborgan pul 2025-yilda YaIMning 14,4 foiziga teng bo‘ldi. Bu xonadonlar iste’molini qo‘llab-quvvatlaydi va iqtisodiyotni muhojirlar ishlayotgan mamlakatlardagi mehnat bozori holatiga sezgir qiladi. Bu Tojikistondagidan (57,7%) kichik, lekin Hindistondagidan (3,8%) ancha katta.
- Eksport konsentratsiyasi. Eksport kichik va, risklarni baholashda ko‘rsatganimizdek, oltinga kuchli yo‘nalgan.
- Kredit sifati. Fitch 2026-yil iyunida O‘zbekiston reytingini BB darajasida tasdiqladi va prognozni «ijobiy»ga oshirdi; agentlik davlat qarzini YaIMning taxminan 32 foizi deb baholaydi, BB reytingli tengdoshlarda esa taxminan 54 foiz. Bu kuchli tomon, ammo BB hali ham investitsiya darajasidan past.
Bu va boshqa risklar, shuningdek tajribali investorlar ular bilan qanday ishlashi haqida O‘zbekistonga investitsiya: risklarning halol bahosi maqolasida yozamiz.
Investor nuqtai nazari
Ma’lumotlardan kelajak haqida fikr bildirmasdan ham uchta xulosa chiqadi.
- Barqarorlik cho‘qqidan muhimroq. O‘zbekiston valyutani qayta sozlash, pandemiya va jahon inflyatsiya zarbasi davrida yiliga taxminan 6 foizni ta’minladi. Kam sonli yirik iqtisodiyot buni uddalagan.
- Kirish narxi haqiqiy tafovutni aks ettiradi. Jon boshiga daromadning mintaqaviy va rivojlanayotgan bozor tengdoshlariga nisbatan ulushi konvergensiya dalilining miqdoriy yadrosidir. U ikki tomonlama ishlaydi: bu o‘sish uchun joy va ayni paytda xarid qobiliyati hali kamtar ekanining belgisi.
- Keyingi bosqich ochiqlikka bog‘liq. Past eksport zichligi va mustahkam, lekin ajoyib bo‘lmagan TXI shuni ko‘rsatadiki, bundan keyingi sur’at investitsiyalar hajmiga emas, ko‘proq raqobatbardoshlik, savdo bog‘liqligi va tarmoqlarning keyingi ochilishiga bog‘liq.
Bu bashorat emas, o‘sish esa investitsiya daromadi bilan bir narsa emas. Ammo sanoat, hamkor yoki joy haqidagi har qanday aniq qaror aynan shu kontekstda qabul qilinishi kerak.
Ushbu maqola umumiy ma’lumot uchun mo‘ljallangan va investitsiya, yuridik yoki soliq maslahati hisoblanmaydi. Ma’lumotlar quyida keltirilgan manbalardan olingan va qayta ko‘rib chiqilishi mumkin.
Metodologiya va izohlar
Reytinglar Jahon bankining «Jahon taraqqiyoti ko‘rsatkichlari» ma’lumotlari asosida tuzilgan (2026-yil 13-oktabrda yuklab olingan). Tanlanma — 2017–2025-yillar uchun real YaIM yillik o‘sishining to‘liq qatori mavjud bo‘lgan 186 ta iqtisodiyot; mintaqaviy va daromad bo‘yicha agregatlar chiqarib tashlangan. O‘rtacha o‘sish — murakkab yillik sur’at (to‘qqizta yillik o‘sish sur’atining geometrik o‘rtachasi). Aholi bo‘yicha chegaralar 2025-yildagi aholi soniga ko‘ra belgilangan (2025-yil ma’lumoti bo‘lmasa — 2024-yilniki). YaIM, jon boshiga daromad va to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar joriy AQSh dollarida berilgan; TXI — to‘lov balansi metodologiyasi bo‘yicha sof oqim. So‘nggi yillar ma’lumotlari qayta ko‘rib chiqilishi mumkin.
Manbalar
- Jahon banki, Jahon taraqqiyoti ko‘rsatkichlari (YaIM o‘sishi, YaIM, jon boshiga YaIM, aholi, investitsiyalar, TXI, inflyatsiya, pul o‘tkazmalari, savdo), 2026-yil 13-oktabr holatiga
- Jahon banki, O‘zbekiston bo‘yicha sharh (2024–2026-yillardagi o‘sish, aholi, islohotlar dasturi)
- Fitch Ratings O‘zbekiston reytingini BB darajasida tasdiqladi va prognozni «ijobiy»ga oshirdi (2026-yil 3-iyun), Fergana xabariga ko‘ra
- O‘zbekiston Markaziy banki asosiy stavkani 14% darajasida saqladi (2026-yil 16-sentabr), Daryo xabariga ko‘ra
