O‘zbekistonning sokin o‘sayotgan o‘nta tarmog‘i va raqamlar ular haqida nima deydi

O‘zbekistonga investitsiya haqidagi har qanday suhbat bir xil to‘rtta nomga kelib taqaladi: oltin, paxta va to‘qimachilik, avtomobillar, turizm. Ular muhim, lekin ayni paytda o‘z hikoyasi allaqachon bor sektorlar. Ushbu maqolada boshqa o‘ntasini ko‘rib chiqamiz — oddiy mezon bo‘yicha: tarmoq ro‘yxatga kamida ikkita mustaqil ko‘rsatkich dinamikani ko‘rsatsa va biz haqiqiy cheklovni nomlay olsak, kiradi. Ikkinchi shart ataylab qo‘yilgan. Faqat yaxshi yangiliklar mavjud sektorni odatda hech kim sinchiklab o‘rganmagan bo‘ladi.

Quyidagi tartib reyting emas. Har bir bo‘limda: signal, tarmoq nima uchun e’tibordan chetda qolgani va nimaga qarash kerakligi.

1. Quyosh, shamol va ularning orqasidagi tarmoqlar

Signal. Energetika vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yil oxirida jami o‘rnatilgan ishlab chiqarish quvvati taxminan 24 700 MVt, quyosh va shamol stansiyalarining jami quvvati esa 6 300 MVtdan oshgan — taxminan to‘rtdan bir qismi. Endi 2030-yilgacha kamida 7 GVt quyosh va 12 GVt shamol quvvati haqida gapirilmoqda. Sohada xalqaro dasturchilar bor: Masdar jami taxminan 900 MVt bo‘lgan uchta quyosh loyihasi bo‘yicha moliyalashtirishni yopdi va 1,5 GVt shamol loyihasini ishlab chiqmoqda.

Nima uchun e’tibordan chetda. E’tibor stansiyalarga qaratiladi, ularni foydali qiladigan narsaga emas. 2025-yilda quyosh va shamoldan ishlab chiqarish haqidagi xabarlar manbaga qarab taxminan 5 dan 10 milliard kVt·soatgacha o‘zgaradi — har qanday energetika statistikasini o‘qiganda shuni yodda tutish kerak.

Nimaga qarash kerak. Ichki gaz qazib olish 2026-yil birinchi choragida taxminan 15% kamaydi, gaz importi esa qiymatda taxminan ikki baravar oshdi, shuning uchun balanslash, saqlash, uzatish va energiya samaradorligiga talab ishlab chiqarishdan tezroq o‘smoqda. Investitsiya imkoniyati panellarda emas, tarmoqlar va moslashuvchanlikda bo‘lishi mumkin.

2. Farmatsevtika

Signal. Mintaqaviy matbuotda keltirilgan IQVIA ma’lumotlariga ko‘ra, bozor 2025-yil sentabrigacha o‘n ikki oyda taxminan 2,14 milliard dollarni tashkil etdi — 2018-yildagi taxminan 0,89 milliardga nisbatan. Bu yiliga taxminan 13% murakkab o‘sishni anglatadi. Davlat siyosati 2030-yilgacha mahalliy mahsulot ulushini 70% gacha oshirishni maqsad qilgan.

Nima uchun e’tibordan chetda. Lokalizatsiya bo‘yicha raqamlar mos kelmaydi. Hukumat 2024-yil oxirida mahalliy dori vositalari bozorning 43% ini tashkil etganini xabar qildi. Proxima chakana audit ma’lumotlari chakana savdoda importning qiymat bo‘yicha ulushini 87% deb baholaydi, ulgurji ma’lumotlar esa qiymat bo‘yicha taxminan 90% xorijiy mahsulotni ko‘rsatadi, ammo mahalliy ishlab chiqaruvchilar arzon generiklar chiqargani uchun hajm bo‘yicha taxminan 41% ni egallaydi.

Nimaga qarash kerak. Izoh narx tarkibida: mahalliy zavodlar arzon va ko‘p hajmli mahsulot chiqaradi, import esa qimmat segmentlarda ustun. Xabarlarga ko‘ra, GMP sertifikatli 54 ishlab chiqaruvchi quvvatining atigi taxminan 60% ida ishlamoqda, ayrim import dorilarga esa bojlar rejalashtirilgan. Imkoniyat — qimmatroq dori shakllari va mavjud quvvatlarni yuklashda; risk — narx siyosati.

3. Meva-sabzavotni qayta ishlash

Signal. O‘zbekiston 2024-yilda 2 million tonnadan ortiq meva va sabzavotni 1,5 milliard dollarga eksport qildi. O‘sha yilning dastlabki to‘rt oyida hajm yillik hisobda 43% oshdi. 2026-yildan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ro‘yxati (paxta va donni hisobga olmaganda) uchun QQS nol stavkasi amal qiladi, ishlab chiqaruvchilarga QQS uch kun ichida to‘liq qaytariladi.

Nima uchun e’tibordan chetda. Sarlavha — hajm. Qiziqroq raqam — bir tonna narxi; xuddi shu statistika asosidagi hisob-kitoblarimiz uni Qozog‘iston uchun taxminan 365, Rossiya uchun 776, Xitoy uchun 889, Pokiston uchun 1 542 va Afg‘oniston uchun 1 840 dollar deb baholaydi — mamlakat bo‘yicha o‘rtacha taxminan 750 dollar.

Nimaga qarash kerak. Narxlardagi besh baravarlik farq saralash, qadoqlash, sovuq saqlash va qayta ishlash marjaning asosiy qismini olishini ko‘rsatadi. Soliq rag‘batlari ham shu tomonga yo‘nalgan, jumladan zamonaviy qadoqda sotish uchun shartlarga rioya qilinganda 2028-yilgacha amal qiladigan 1% ijtimoiy soliq stavkasi.

4. IT xizmatlari va autsorsing

Signal. Raqamli texnologiyalar vazirligi IT xizmatlari eksportini 2025-yilda taxminan 940 million dollar deb baholaydi (Prezident taxminan 1 milliardni keltirgan). Birinchi yarim yillik eksport 2023-yilda 159 million, 2024-yilda 281 million, 2025-yilda 483 million va 2026-yilning birinchi yarmida 545 million dollarni tashkil etdi. Faqat 2025-yilning dastlabki yetti oyida IT Park’da eksportga yo‘naltirilgan rezident sifatida 230 dan ortiq xorijiy kompaniya ro‘yxatdan o‘tdi.

Nima uchun e’tibordan chetda. 2030-yilgacha maqsad — 5 milliard dollar. Besh yilda 940 milliondan 5 milliardgacha o‘sish yiliga taxminan 40% ni talab qiladi. Birinchi yarim yillik o‘sish 2025-yildagi 72% dan 2026-yilda 13% dan pastga sekinlashdi; bu qisman yuqoriroq baza ta’siri, lekin maqsad talabchan.

Nimaga qarash kerak. Kadrlar bozori chuqurligi va mutaxassislarni ushlab qolish, shuningdek eksportchilarning kadr yetkazib berishdan mahsulotlarga o‘tish qobiliyati.

5. Raqamli moliya va uning atrofidagi platforma qatlami

Signal. Mamlakatning birinchi yunikorni Uzum 2024-yil boshida taxminan 1,2 milliard dollarga, 2025-yil avgustida 1,5 milliard dollarga (Tencent va VR Capital boshchiligidagi raund) va tafsilotlari farq qiluvchi xabarlarga ko‘ra, 2026-yil martida Ummon boshchiligidagi investitsiyadan keyin taxminan 2,3–2,4 milliard dollarga baholandi. Payme 22 million ro‘yxatdan o‘tgan foydalanuvchi, Click esa 20 milliondan ortiq foydalanuvchi haqida xabar beradi. Internetdan foydalanuvchilar ulushi 2024-yilda aholining 89,5 foiziga yetdi, 2016-yilda esa 46,8 foiz edi.

Nima uchun e’tibordan chetda. Investorlar iste’molchi ilovalarini ko‘radi; sokinroq imkoniyat ularning atrofidagi infratuzilmada: sotuvchilarni kreditlash, to‘lovlarni orkestratsiya qilish, fulfilment va kichik biznes uchun dasturiy ta’minot.

Nimaga qarash kerak. Kreditlash va ma’lumotlarni tartibga solish, shuningdek subsidiyalar kamaygandan keyingi birlik iqtisodiyoti.

6. Logistika, omborxona infratuzilmasi va tranzit

Signal. O‘zbekiston dunyodagi ikki marta dengizga chiqish imkoniyatiga ega bo‘lmagan ikki mamlakatdan biri, savdo esa uning YaIMning 57 foiziga teng. 2024-yil dekabrida qurilishi boshlangan Xitoy — Qirg‘iziston — O‘zbekiston temir yo‘lining uzunligi taxminan 450–490 km, Qirg‘iziston hukumatining qiymat bahosi — 4,7 milliard dollar, yakunlanishi taxminan 2030-yilga mo‘ljallangan. Yo‘lning taxminan 40 foizi ko‘priklar va tunnellarga to‘g‘ri keladi, Xitoy banklari esa moliyalashtirish paketining taxminan yarmini ta’minlashi kutilmoqda.

Nima uchun e’tibordan chetda. Temir yo‘l — sarlavha; omborlar, bojxona terminallari va «oxirgi mil» tarmoqlari esa yo‘q.

Nimaga qarash kerak. Uzunlik va qiymat baholari manbalar va sanalarga qarab farq qiladi — mega-loyihalar raqamlari o‘zgarib turishini eslatadi. Xususiy investorlar uchun qiymat koridor atrofida jamlanadigan xizmatlarda.

7. Xususiy oliy ta’lim va ko‘nikmalar

Signal. Statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, universitet talabalari soni 2015/16 o‘quv yilidagi 264 300 dan 2024/25 o‘quv yilida 1 432 800 gacha — 5,4 baravar oshdi. Jahon bankining oliy ta’limga yalpi qamrov ko‘rsatkichi 2016-yildagi 8,3% dan 2025-yilda 59,8% gacha o‘sdi — Qozog‘istondagi 52,9% dan yuqori. Taxminan 30 ta xorijiy universitet yoki filial faoliyat yuritadi. Oliy ta’lim muassasalarining umumiy soni bo‘yicha manbalar farq qiladi (211 yoki 222).

Nima uchun e’tibordan chetda. Ta’lim kamdan-kam investitsiya bozori sifatida ko‘riladi, ammo o‘n yildan kamroq vaqtda qamrovni yetti baravar oshirgan mamlakatga o‘qituvchilar, kampuslar, kasbiy ta’lim provayderlari va onlayn xizmatlar kerak.

Nimaga qarash kerak. Sifat kafolati va bitiruvchilarning ish bilan ta’minlanishi.

8. Xususiy sog‘liqni saqlash va tibbiy xizmatlar

Signal. 2026-yil may oyidagi Prezident farmoni xususiy sektorning tibbiy xizmatlardagi ulushini 2030-yilgacha 30% gacha oshirishni maqsad qilib qo‘yadi. 2026-yil 1-iyuldan litsenziyalangan xususiy provayderlar yagona bazaviy tariflar bo‘yicha davlat tibbiy sug‘urtasi mablag‘laridan to‘lov olishi mumkin. Sog‘liqni saqlashdagi bozor xizmatlari hajmi 2026-yil yanvar–fevralida 3,55 trillion so‘mga yetdi, bu 9,7% ko‘p, hukumat esa davlatning sog‘liqni saqlashga xarajatlarini besh yil ichida YaIMning 5 foizigacha oshirishni rejalashtirmoqda.

Nima uchun e’tibordan chetda. Sog‘liqni saqlash siyosati biznes sahifalariga kamdan-kam chiqadi.

Nimaga qarash kerak. Tariflar darajasi, litsenziyalash va sug‘urtani joriy etish tezligi. Avvalroq, 2024-yilda xususiy sektor ulushi 50% bo‘lishi rejalashtirilgan edi — bu maqsadlar o‘zgarishini ko‘rsatadi.

9. Qurilish materiallari va qurilish texnologiyalari

Signal. Yirik ishlab chiqaruvchilar 2024-yil yanvar–iyulida taxminan 9,1 million tonna sement ishlab chiqardi, bu bir yil oldingiga nisbatan 35% ko‘p, taxminan 35 million tonnalik quvvatni esa o‘sha yil oxirigacha taxminan 41 million tonnagacha oshirish kutilgan edi. Foydalanishga topshirilgan turar joy 2025-yilda 15,9 million kv. m, 2026-yil birinchi yarmida esa 7,7 million kv. m, bu 7,2% ko‘p. Qurilish materiallari eksporti 2024-yilda taxminan 1 milliard dollar darajasida rejalashtirilgan.

Nima uchun e’tibordan chetda. Sektor xomashyo kabi ko‘rinadi. Ammo urbanizatsiya deyarli o‘zgarmagan: shahar aholisi 2016-yilda 50,7%, 2025-yilda 51,0% ni tashkil etdi, bu to‘planib qolgan migratsiya va sifatli uy-joyga talabdan darak beradi.

Nimaga qarash kerak. «Qurilgan» va «foydalanishga topshirilgan» statistikasi o‘rtasidagi farqlar, energiya xarajatlari va sement ishlab chiqaruvchilar uchun 20% foyda solig‘i stavkasi.

10. Kritik minerallar va qayta ishlash zanjiri

Signal. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 30 dan ortiq turdagi kritik minerallar aniqlangan va 28 ta elementni qamrab olgan 76 ta investitsiya loyihasi mavjud, ularning umumiy qiymati taxminan 2,4 milliard yevro. Prezidentning uch yillik 2,6 milliard dollarlik tashabbusi qazib olish va qayta ishlashga qaratilgan, 2024-yilda esa texnologik metallar bo‘yicha davlat kompaniyasi tashkil etilgan. Qalmoqqir konida zaxiralar, xabar qilinishicha, avvalgi baholardan taxminan 2,5 baravar ko‘p.

Nima uchun e’tibordan chetda. E’tibor qazib olishga qaratiladi. Sharhlovchilar asosiy cheklov geologiya emas, qayta ishlash quvvatlari va infratuzilma ekanini ta’kidlaydi. Bir qancha metallar bo‘yicha 2030-yilga mo‘ljallangan ishlab chiqarish maqsadlari manbalarga qarab farq qiladi.

Nimaga qarash kerak. Eritish va rafinatsiya uchun ruxsatnomalar va energiya ta’minoti.

O‘nta sohani nima birlashtiradi

Ro‘yxatga yaxlit qarasangiz, qonuniyat ko‘rinadi. Deyarli hamma joyda sokin imkoniyat sarlavhadan bir qadam narida: quyosh stansiyasi emas, tarmoqlar; hosil emas, qadoqlash; ilova atrofidagi sotuvchilar uchun xizmatlar; temir yo‘l yonidagi terminal; konning ortidagi qayta ishlash. Bu marja qayerda to‘planishi haqidagi gipoteza, to‘planishiga va’da emas.

Shunisi ham aniqki, bir qator statistika ehtiyotkorlikni talab qiladi. Energetika, farmatsevtika va kritik minerallarda ishonchli manbalar katta farq bilan bir-biridan chetga chiqadi. Kapital kiritishdan oldin birlamchi ma’lumotlar va mahalliy maslahatchilar asosida o‘z fikringizni shakllantirish foydali.

Ushbu maqola umumiy ma’lumot uchun mo‘ljallangan va investitsiya, yuridik yoki soliq maslahati hisoblanmaydi. Statistika ko‘rsatilgan manbalar tomonidan ko‘rsatilgan sanalarda xabar qilingan holda keltirilgan va qayta ko‘rib chiqilishi mumkin.